Lejyonella, doğada göl, nehir ve yer altı sularında düşük sayıda bulunan bir bakteri cinsidir. Doğal ortamda ciddi bir tehdit oluşturmaz. Ancak insan yapımı su sistemlerinde uygun koşulları bulduğunda hızla çoğalır ve solunan su damlacıkları yoluyla ağır bir zatürre türü olan Lejyoner hastalığına neden olabilir. Bu nedenle soğutma kuleleri, sıcak su depoları ve duş sistemleri bulunan oteller, hastaneler, alışveriş merkezleri ve sanayi tesisleri için lejyonella kontrolü yasal bir yükümlülüktür. Bu yazıda lejyonellanın nasıl çoğaldığını, hangi sistemlerin risk taşıdığını ve mevzuatın tesislerden neler beklediğini ele alıyoruz.
Lejyonella Nasıl Bulaşır?
Lejyonella, kontamine suyun içilmesiyle değil, bakteri içeren su damlacıklarının solunmasıyla bulaşır. Soğutma kulelerinden çıkan buhar bulutları, duş başlıklarından ve musluklardan çıkan sprey, jakuzi ve süs havuzları bu damlacıkların kaynağı olabilir. Hastalık kişiden kişiye bulaşmaz. Risk, özellikle ileri yaştaki kişiler, sigara kullananlar ve bağışıklık sistemi zayıf olanlar için daha yüksektir.
Lejyonella Hangi Koşullarda Çoğalır?
Bakterinin çoğalması için üç koşulun bir araya gelmesi yeterlidir: uygun sıcaklık, durgun su ve besin kaynağı. Lejyonella yaklaşık 20 ile 45 derece arasındaki sularda çoğalır. 60 derecenin üzerinde ise kısa sürede etkisiz hale gelir.
Durgun su, bakterinin yerleşmesi için en uygun ortamdır. Kullanılmayan oda muslukları, uzun süre su geçmeyen ölü boru hatları ve az kullanılan depolar bu açıdan risklidir. Besin kaynağını ise sistem içinde oluşan biyofilm, kireç ve korozyon tortuları sağlar. Biyofilm tabakası bakteriyi dezenfektanlara karşı da korur. Bu nedenle lejyonella kontrolü yalnızca dezenfeksiyon değil, kireç, korozyon ve biyofilm kontrolü ile birlikte ele alınmalıdır.
Riskli Sistemler
Soğutma Kuleleri
Soğutma kuleleri lejyonella açısından en yüksek riskli sistemler arasında yer alır. Kule suyu çoğunlukla bakterinin çoğalmasına uygun sıcaklıktadır. Buharlaşma sırasında oluşan damlacıklar rüzgârla kilometrelerce uzağa taşınabilir. Kule havuzunda biriken tortu ve dolgu malzemesi üzerindeki biyofilm de bakteri için kalıcı bir yaşam alanı oluşturur.
Sıcak ve Soğuk Su Sistemleri
Sıcak su depolarında sıcaklığın yeterince yüksek tutulmaması, uzun dağıtım hatlarında suyun soğuması ve soğuk su hatlarının ısınması riski artırır. Duş başlıkları ve musluk filtrelerinde biriken tortu da bakterinin yerleşebileceği noktalardır.
Diğer Sistemler
Jakuzi ve termal havuzlar, süs havuzları, nemlendiriciler, buz makineleri ve yangın sprinkler sistemleri de risk değerlendirmesine dahil edilmesi gereken kaynaklardır.
Türkiye'de Lejyonella Mevzuatı
Türkiye'de lejyonella kontrolü, 13 Mayıs 2015 tarihli ve 29354 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Lejyoner Hastalığı Kontrol Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmelik; yataklı sağlık kuruluşlarını, otel, motel, tatil köyü ve pansiyon gibi konaklama tesislerini, kaplıcaları, bakım evlerini, yolcu gemilerini, büyük alışveriş merkezlerini ve endüstriyel havalandırma veya soğutma sistemlerinde su kullanan işyerlerini kapsar.
Su Yönetim Planı ve Sorumlu Personel
Yönetmelik kapsamındaki tesislerin lejyonella kolonizasyonunu önlemeye yönelik bir su yönetim planı hazırlaması ve kayıtları düzenli olarak tutması gerekir. Önleyici tedbirlerden sorumlu olarak lejyonella konusunda eğitim almış bir personel görevlendirilir. Bu kişi iş sağlığı ve güvenliği uzmanıyla birlikte tesisin risk değerlendirmesini yapar.
Soğutma Kuleleri İçin Öngörülen Tedbirler
Yönetmeliğe göre soğutma kulelerinin işletme bakımı üç ayda bir yapılır. Mekanik temizlik yılda en az iki kez yapılır ve kulede biriken tortu tamamen uzaklaştırılır. Tortu birikimi fazla ise bu aralıklar kısaltılır. Kullanılacak biyositlerin Sağlık Bakanlığı'ndan alınmış üretim veya ithal izni bulunmalıdır. Bir haftadan uzun süre kapalı kalan binalarda kule, yeniden çalıştırılmadan önce boşaltılır, temizlenir, dezenfekte edilir ve etkili biyositlerle şartlandırılır.
Sıcak ve Soğuk Su Sistemleri İçin Öngörülen Tedbirler
|
Uygulama |
Yönetmelikteki Şart |
|
Sıcak su deposu sıcaklığı |
Yıl boyunca en az 60 °C |
|
Depoya dönen sıcak su |
En az 50 °C |
|
Kullanım noktalarında sıcak su |
Bir dakika içinde 50 - 60 °C |
|
Sıcak su deposu temizliği |
Yılda en az 3 kez temizlik ve dezenfeksiyon |
|
Soğuk su deposu temizliği |
Yılda en az 2 kez temizlik ve dezenfeksiyon |
|
Kullanılmayan odalar |
Musluklar her gün 3 - 5 dakika akıtılır |
|
Duş başlıkları ve musluk filtreleri |
Aylık tortu temizliği, haftalık dezenfeksiyon |
Lejyonella Kontrolünde Su Şartlandırmanın Rolü
Mevzuattaki sıcaklık ve temizlik şartları tek başına yeterli koruma sağlamaz. Soğutma suyu sistemlerinde kireç ve korozyon tortuları biyofilm oluşumunu hızlandırır, biyofilm ise bakteriyi biyositlerin etkisinden korur. Bu nedenle etkili bir program, birbirini tamamlayan birkaç bileşenden oluşur.
Kireç ve korozyon önleyiciler, boru ve eşanjör yüzeylerinde tortu oluşumunu sınırlar. Biyodispersanlar mevcut biyofilm tabakasını gevşeterek biyositin bakteriye ulaşmasını sağlar. Oksitleyici ve oksitleyici olmayan biyositlerin dönüşümlü kullanımı, mikroorganizmaların tek bir aktif maddeye karşı direnç geliştirmesini önler. Klor dioksit, biyofilme nüfuz etme kabiliyeti nedeniyle lejyonella kontrolünde sıkça tercih edilen oksitleyicilerden biridir. Tüm bu uygulamaların düzenli su analizi ve kayıtla izlenmesi, hem sistem verimliliği hem de yasal uyum açısından önemlidir.
Tesisler İçin Pratik Kontrol Adımları
Etkili bir lejyonella kontrol programı, tesisteki tüm su sistemlerinin envanterinin çıkarılmasıyla başlar. Ardından ölü hatlar, az kullanılan çıkışlar ve sıcaklık sorunu olan noktalar belirlenir. Soğutma kulesi ve kapalı devre sistemleri için şartlandırma programı oluşturulur ve dozajlar su analizine göre ayarlanır. Sıcaklık ölçümleri, temizlik tarihleri, kullanılan kimyasallar ve analiz sonuçları düzenli olarak kayıt altına alınır. Denetimlerde bu kayıtların eksiksiz sunulabilmesi yönetmelik açısından da önem taşır.
UZ-AR Mühendislik, soğutma suyu şartlandırma kimyasalları kapsamında korozyon ve kireç önleyiciler, oksitleyici ve oksitleyici olmayan biyositler, biyodispersanlar ve klor dioksit çözümleri sunar. Tesisinizin soğutma ve sıcak su sistemleri için uygun şartlandırma programının belirlenmesi amacıyla UZ-AR teknik destek ve danışmanlık ekibiyle iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Lejyonella içme suyuyla bulaşır mı?
Lejyoner hastalığı temel olarak bakteri içeren su damlacıklarının solunmasıyla bulaşır. Kişiden kişiye bulaşma görülmez.
Lejyonella hangi sıcaklıkta ölür?
Bakteri 20 ile 45 derece arasında çoğalır. 60 derecenin üzerindeki sıcaklıklarda kısa sürede etkisiz hale gelir. Yönetmeliğin sıcak su depoları için en az 60 derece şartı bu nedenle konulmuştur.
Soğutma kulesi ne sıklıkla temizlenmeli?
Lejyoner Hastalığı Kontrol Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'e göre soğutma kulelerinin mekanik temizliği yılda en az iki kez yapılır, işletme bakımı ise üç ayda bir gerçekleştirilir.
Hangi tesisler lejyonella yönetmeliğine tabidir?
Yataklı sağlık kuruluşları, konaklama tesisleri, kaplıcalar, bakım evleri, yolcu gemileri, büyük alışveriş merkezleri ve endüstriyel soğutma veya havalandırma sistemlerinde su kullanan işyerleri yönetmelik kapsamındadır.